ಭಾರತೀಯ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶೈವ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ, ಪಂಚಭೂತ ಲಿಂಗಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ‘ಪಂಚ’ ಎಂದರೆ ಐದು, ‘ಭೂತ’ ಎಂದರೆ ಮೂಲಧಾತುಗಳು, ಮತ್ತು ‘ಲಿಂಗ’ ಎಂದರೆ ಶಿವನ ನಿರಾಕಾರ ರೂಪದ ಸಂಕೇತ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಧಾತುಗಳಾದ ಭೂಮಿ (ನೆಲ), ಜಲ (ನೀರು), ಅಗ್ನಿ (ಬೆಂಕಿ), ವಾಯು (ಗಾಳಿ) ಮತ್ತು ಆಕಾಶ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಐದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಪಂಚಭೂತ ಸ್ಥಲಗಳು.
ಈ ಐದು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂದು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಲಿಂಗಗಳು ಆಯಾ ಮೂಲಧಾತುವಿನ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.
ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ
ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿರದೆ, ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹಿಂದೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಳವಾದ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಶಿವನು ವಿಶ್ವದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಲಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದವನು. ಐದು ಮೂಲಧಾತುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ, ಭಕ್ತರು ಶಿವನನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಪೃಥ್ವಿ ಲಿಂಗಂ (ಕಾಂಚಿಪುರಂ): ಇದು ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕ. ಇಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿಯು ಮರಳಿನಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸಿದಳು ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ.
ಜಲ ಲಿಂಗಂ (ತಿರುವನೈಕಾವಲ್): ಈ ಲಿಂಗವು ನೀರಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದು, ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
ಅಗ್ನಿ ಲಿಂಗಂ (ತಿರುವಣ್ಣಾಮಲೈ): ಶಿವನು ಜ್ಯೋತಿಯ ಸ್ತಂಭವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಜ್ಞಾನ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಲಯದ ಸಂಕೇತ.
ವಾಯು ಲಿಂಗಂ (ಶ್ರೀಕಾಳಹಸ್ತಿ): ಇದು ಚಲನೆ, ಉಸಿರು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ದೀಪವು ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸದಾ ಮಿನುಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ.
ಆಕಾಶ ಲಿಂಗಂ (ಚಿದಂಬರಂ): ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಮೂಲಧಾತುಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಶೂನ್ಯ, ಅನಂತತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಾಂತರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನು ನಟರಾಜನ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವದ ನೃತ್ಯವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪಂಚಭೂತ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಮಾನಸಿಕ ಶಾಂತಿ, ಪಾಪ ವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಪರಮೋಚ್ಚ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಬಲವಾದ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಈ ಐದು ದೇವಾಲಯಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೈವತ್ವದ ನಡುವಿನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ.
| ಮೂಲಧಾತು | ಲಿಂಗದ ಹೆಸರು | ದೇವಾಲಯದ ಹೆಸರು | ಸ್ಥಳ | ರಾಜ್ಯ |
| ಭೂಮಿ | ಪೃಥ್ವಿ ಲಿಂಗಂ | ಏಕಾಂಬರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ | ಕಾಂಚಿಪುರಂ | ತಮಿಳುನಾಡು |
| ಜಲ | ಅಪ್ಪು ಲಿಂಗಂ | ಜಂಬುಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ | ತಿರುವನೈಕಾಲ್ | ತಮಿಳುನಾಡು |
| ಅಗ್ನಿ | ಅಗ್ನಿ ಲಿಂಗಂ | ಅರುಣಾಚಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ | ತಿರುವಣ್ಣಾಮಲೈ | ತಮಿಳುನಾಡು |
| ವಾಯು | ವಾಯು ಲಿಂಗಂ | ಶ್ರೀಕಾಳಹಸ್ತಿ ದೇವಾಲಯ | ಶ್ರೀಕಾಳಹಸ್ತಿ | ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ |
| ಆಕಾಶ | ಆಕಾಶ ಲಿಂಗಂ | ತಿಲ್ಲೈ ನಟರಾಜ ದೇವಾಲಯ | ಚಿದಂಬರಂ | ತಮಿಳುನಾಡು |
