ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಉಜ್ಜಯಿನಿ (ಹಳೆಯ ಹೆಸರು ಅವಂತಿಕಾ) ನಗರವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಶಿವನ ನೆಲೆಬೀಡು. ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನು ‘ಮಹಾಕಾಲ’ನಾಗಿ ಅಂದರೆ ‘ಕಾಲದ ಅಧಿಪತಿ’ಯಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. 12 ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಈ ಲಿಂಗ ಮಾತ್ರ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಂದೆ ಅವಂತಿಕಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ವೇದಪ್ರಿಯ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿದ್ದನು. ಅವನು ಮಹಾಶಿವಭಕ್ತ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೂಷಣ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ವೇದಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಹಾಗೂ ಭಕ್ತರನ್ನು ಪೀಡಿಸಲು ಮುಂದಾದನು. ಇಡೀ ನಗರವೇ ಆತನ ಅಟ್ಟಹಾಸಕ್ಕೆ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಯಾವಾಗ ದೂಷಣನು ವೇದಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಬಂದನೋ, ಆಗ ಭಕ್ತರ ಮೊರೆಗೆ ಓಗೊಟ್ಟ ಶಿವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ‘ಮಹಾಕಾಲ’ನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದನು. ತನ್ನ ಹೂಂಕಾರದಿಂದಲೇ ದೂಷಣ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮ ಮಾಡಿದನು. ಭಕ್ತರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು, ಅಂದಿನಿಂದ ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕಾಯುವುದಾಗಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಉಜ್ಜಯಿನಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾಳೇಶ್ವರ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು.
ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನವಾಗಿದ್ದು, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹಲವು ರಾಜವಂಶಗಳಿಂದ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರಗೊಂಡಿದೆ.
ಕ್ರಿ.ಶ. 1234-35ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ತಮಿಶ್ ದಾಳಿಯಿಂದ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮರಾಠರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಿಂಧಿಯಾ ಮನೆತನದವರಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತ ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಭವ್ಯ ದೇಗುಲ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.
ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ‘ಭಸ್ಮ ಆರತಿ’ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಸ್ಮಶಾನದ ಭಸ್ಮದಿಂದ (ಈಗ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳ ಭಸ್ಮ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ) ಶಿವನಿಗೆ ಮಾಡುವ ಈ ಪೂಜೆಯು ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಮರುಹುಟ್ಟಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶಿವಲಿಂಗಗಳು ಪೂರ್ವ ಅಥವಾ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ಲಿಂಗವು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿದೆ, ಇದು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
